Śladami cywilizacji Majów. Część V. Migawki z Palenque

W poprzednim artykule snuliśmy rozważania o pasji odkrywania, pewnym władcy z miejscowości Palenque i ufologicznej teorii spiskowej. Palenque w meksykańskim stanie Chiapas nadal będzie naszym motywem przewodnim, ale tym razem nie skoncentrujemy się na paleoastronautyce. Poznamy żonę Pakala Wielkiego oraz rdzenną ludność tego obszaru, żyjącą dziś w odosobnieniu. Zatrzymamy się na chwilę w Puszczy Lakandońskiej, żeby przypomnieć sobie  pewnego… drapieżnego kosmitę.

Tłem dla naszych rozważań jest stanowisko archeologiczne w Palenque, którego władca, Pakal Wielki był bohaterem poprzedniego artykułu. Jego bogaty pochówek w Świątyni Inskrypcji świadczy o wielkości tego władcy. Ruiny wspaniałego Pałacu Królewskiego potwierdzają jego potęgę.

Fragmenty pałacu Pakala Wielkiego

W tle Pałac Królewski w Palenque

Dziedzinie pałacowy i jeden z bocznych korytarzy
 

Pozostałości po jednej z komnat pałacowych

Dziś możemy sobie tylko wyobrazić przepych komnat i wystawność życia majańskich elit. Pałac składał się z wielu budynków i dziedzińców oraz czterokondygnacyjnej wieży, która najbardziej zwraca uwagę zwiedzających.

Wieża pałacowa na tle dżungli

Uczeni uważają, że służyła ona nie tyle celom obronnym, co przede wszystkim obserwacjom astronomicznym. Zbudowana została zaś w taki sposób, aby kapłani i władcy mogli obserwować promienie wschodzącego słońca wpadające do zbudowanej w pobliżu Świątyni Inskrypcji.  Zjawisko to miało miejsce w dniu zimowego przesilenia-22 grudnia. Fascynacja Majów czasem i astronomią była niesamowita. Wszędzie widać przyświecającą im myśl - budować w zgodzie z jakimś odwiecznym planem narzuconym przez czas i ciała niebieskie. Podporządkować swoje ziemskie decyzje rytmowi Słońca i gwiazd. Przykłady takiego wpatrywania się w niebo widać w każdym majańskim ośrodku. Skąd taka fascynacja? Być może rację mają zwolennicy paleoastronautyki o wpływie pozaziemskiej cywilizacji na Majów, a może to wyjątkowa potrzeba tego ludu do oddawania czci ciałom niebieskim i wiecznemu czasowi?

Na straganach w Palenque można kupić m.in. pamiątkowe majańskie kalendarze

Inne dawne cywilizacje też tworzyły kalendarze. Ludy Mezopotamii opierały się na kalendarzu księżycowym, Egipcjanie na kalendarzu słonecznym lub mieszanym solarno-księżycowym. Ale żadna z tych wielkich kultur nie przywiązywała tak ogromnej wagi do rachuby czasu jak Majowie. Mieli oni dwa bardzo skomplikowane kalendarze, między którymi w pewnych momentach zachodziła korelacja. Wtedy kończyła się pewna epoka w dziejach Majów.

Pamiętacie, że świat miał się skończyć 21 grudnia 2012 roku n.e.? Zwolennicy teorii spiskowych wyliczyli to na podstawie kalendarza Majów, ponieważ  właśnie tego dnia nastąpiła korelacja dwóch majańskich kalendarzy. Jak widzimy nic takiego nie nastąpiło. Autorzy tej sensacyjnej koncepcji nie do końca rozumieli majańskie rachuby czasowe. Gdyby cywilizacja Majów istniała nadal, 2012 rok byłby to dla niej końcem pewnego okresu w historii, a nie znanego im świata.

Skomplikowany kalendarz Majów w wersji dla turystów

Palenque to nie tylko Świątynia Inskrypcji. Innym ciekawym miejscem w Palenque jest Grobowiec Czerwonej Królowej, czyli komora grobowa zawierająca być może szczątki żony Pakala Wielkiego. Skąd nazwa? Oczywiście, nie od jej poglądów politycznych, ale też nie od krwawych ofiar składanych czasami przez kapłanów. Nazwa wywodzi się od jasnoczerwonego cynobru, którym pokryte były szczątki i artefakty z sarkofagu. Cynober to cenny i nie bardzo powszechny siarczek żelaza. Barwi skórę, przedmioty czy ściany na jaskrawoczerwony kolor. Majowie go uwielbiali. Czy jego używanie było do końca bezpieczne, przekonamy się w jednym z następnych artykułów.

Na twarzy królowej znajdowała się maska z malachitu, a przy ciele zmarłej znaleziono wiele darów ofiarnych: jadeity, muszle, perły czy obsydianowe noże. Kobieta ta była bez wątpienia ważna, ale na pewno nie była żadną krewną Pakala, ponieważ badania genetyczne to wykluczyły. Być może odnaleziono grób żony Pakala.

Rekonstrukcja maski i stroju Czerwonej Królowej

Dla zainteresowanych tematem Palenque i Czerwonej Królowej mogę polecić film dokumentalny „Czerwona Królowa. Tajemnica Majów”  https://ebd.cda.pl/300x188/19391486. Trzeba jednak nastawić się niestety na reklamy i nie najlepszą jakość.

Plan stanowiska archeologicznego w Palenque

W Palenque, jak widzimy na planie powyżej, znajdują się jeszcze inne budowle. Zwróćmy uwagę na trzy sąsiadujące ze sobą świątynie: Świątynię Słońca, Świątynię Krzyża i Świątynię Liściastego Krzyża. Niech nie mylą Was nazwy tych ostatnich świątyń.  Nie o krzyż chrześcijański to chodzi, ale o drzewo życia ceiba. Tak naprawdę jest to olbrzymie, silne drzewo, puchowiec pięciopręcikowy, inaczej zwany drzewem kapokowym. Poświeciłam mu część artykułu o Tikal. Jego stylizowany pień i konary są przedstawiane w wielu inskrypcjach oraz płaskorzeźbach. Wizerunki te przypominały konkwistadorom oraz towarzyszącym im zakonnikom właśnie kształt krzyża.

Drzewo ceiba (puchowiec) w całej okazałości.

Pamiętajmy, obecne nazwy tych budowli zostały nadane przez Hiszpanów, często misjonarzy. Stylizowany kształt, który zobaczyli kojarzył im się ze znajomym wizerunkiem krzyża.  Zresztą sama nazwa Palenque jest hiszpańska i oznacza palisadę lub ufortyfikowane miejsce. Nazwa została do dziś, choć pierwotnie Palenque zwano  „Lakamha” (wielka woda). I tu kolejna zagadka. Jakie są źródła tej pierwotnej nazwy, skoro w pobliżu Palenque nie ma żadnej „wielkiej wody”? Może od kaskad i fontann, którymi upiększano miasto? Może też kolory budynków niebieszczyły się z daleka? Spróbujmy to sobie wyobrazić oglądając poniższe zdjęcia.

W tle Świątynia Słońca - Templo del Sol z dachem, ozdobionym tzw. ażurowym grzebieniem

Widok ze Świątyni Krzyża na dżunglę i Świątynię Słońca

W tle Świątynia Liściastego Krzyża - Templo de la Cruz Foliada

Nie samą historią człowiek żyje. Poza tym chyba dobrze się bawiliśmy. Pod alokazją. Tęsknię za takimi beztroskimi chwilami.

Kolejna piramida zdobyta. Wdrapujemy się na Świątynię Krzyża

Dziś na  rzeźbach, reliefach i ścianach już całkiem wyblakły kolory roślinnych farb. Ale kiedyś było to gwarne, ludne miejsce pełne kolorów i szumu fontann.  Czy widzicie Pakala Wielkiego i Czerwoną Królową przechadzających się korytarzami pałacu? Lub uczestniczących w uroczystościach na cześć zwycięstwa w walce i zdobycia niewolników? 

Być może tymi korytarzami przechadzała się Czerwona Królowa

Może para królewska była świadkiem torturowania jeńców, zdobytych w czasie wojennej wyprawy? Na jednej z zachowanych płaskorzeźb możemy zobaczyć interesujący wizerunek. Przedstawia ona grupę więźniów, z których jeden był torturowany. Spójrzcie na pierwszą postać z prawej. Czy widzicie nacięcia na penisie? Według naszej przewodniczki był to jeden z popularniejszych sposobów "znakowania" jeńców wojennych. Ja nie jestem do końca pewna tej interpretacji. Choć w naszej piastowskiej historii mamy też przypadki uszkadzania męskich "klejnotów rodowych".  Król Mieszko II Lambert został wykastrowany przez Czechów, co opisuje w swojej kronice Gall Anonim. Ale w tym przypadku bardziej chodziło o zemstę, upokorzenie i pozbawienie możliwości posiadania potomstwa.

Płaskorzeźba ze ściany pałacu w Palenque

Wprawdzie Majowie nie mieli tak wielu krwawych rytuałów jak Aztekowie, ale też składali ofiary z ludzi np. w cenotach czy komorach grobowych władców. A z jeńcami wojennymi obchodzili się okrutnie, co wcale nie było wyjątkiem, ale regułą także wśród innych dawnych ludów. Czy "dawnych" jest tu właściwym określeniem? W XX wieku możemy mnożyć przykłady podobnych działań. Choćby zbrodnia katyńska, ludobójstwa w czasie wojen domowych w byłej Jugosławii czy walki plemienne Tutsi i Hutu. Tym, którzy oglądali "Wołyń" Smarzowskiego nie muszę przypominać, że bestialstwo nie jest domeną tylko dawnych pokoleń.

Lakandoni

W Palenque można przyjrzeć się także Lakandonom, plemieniu Majów, które przetrwało do dziś.  Z długimi, czarnymi, opadającymi na ramiona włosami, w sięgających kolan białych tunikach nadają kolorytu już i tak barwnemu obrazowi okolic Palenque. Uważani są za najbardziej izolowaną i tradycyjną grupę Indian posługujących się językiem należącym do majańskiej rodziny językowej. Przed drugą wojną światową prawie wymarli, obecnie ich populacja się odradza i wynosi około 1000 osób. Dżungla rosnąca na pograniczu meksykańskiego stanu Chiapas i Gwatemali nazwę zawdzięcza temu właśnie plemieniu i zwie się Puszcza Lakandońska. 

Lakandomi pobudzają wyobraźnię. Nie tylko swoim strojem, ale tym, że dzięki izolacji zachowali dawne zwyczaje i język.  Są  rodzajem "skamieliny", dzięki której możemy poznać bliżej kulturę dawnych Majów. Albo swoistym, żywym kamieniem z Rosetty.  Lakandoni budzili  zainteresowanie od dawna. Zarówno Tony Halik i Wojciech Cejrowski opisywali i filmowali życie tej odizolowanej grupy. Reportaż T. Halika "Tropem Majów- Lakandoni" z cyklu "Pieprz i wanilia" możemy zobaczyć np. tu: https://www.youtube.com/watch?v=b-mfP6WdmYk   

 

Sprzedawcy pamiątek pod drzewem ceiba

Palenque w odróżnieniu od Lamanai i Tikal jest już bardziej komercyjne. Lakandoni  i inni mieszkańcy tych okolic żyją ze sprzedaży pamiątek. Stoiska z naprawdę ciekawym rękodziełem są na wyciągnięcie ręki. Nie ma jednak w tym żadnej przesady i nachalności. Ci ludzie z tego się utrzymują. Nawet się specjalnie nie targujemy kupując od nich łapacze snów czy magnesy z kalendarzem Majów.

Kolorowe, urokliwe łapacze snów i my. Jakże było przyjemnie!

Oczywiście można też kupić wydrukowaną na skórze płytę nagrobną Pakala, "Astronauty z Palenque". 

Około 20 kilometrów od Palenque jest piękny wodospad Misol-Ha, nad którym kręcono sceny do filmu „Predator”. Niestety nie byliśmy w tym miejscu, ale moja dusza kinomana nie pozwala mi nie wspomnieć, że właśnie z jeziora przy tym wodospadzie wynurza się groźny kosmita. 

Scena z filmu "Predator"

 Dziś zamaskowany potwór pojawia się na pamiątkach, czasem nawet w stroju dawnych Majów. Czego się nie robi, aby zwabić turystów! 

Predator po majańsku

Czytałam, że Puszcza Lakandońska dała się we znaki filmowcom i aktorom. Ogromna wilgotność i temperatura uniemożliwiały czasami kręcenie poszczególnych scen. Zdjęcia, które miano wykonywać w podczerwieni nie udały się, bo temperatura ludzi i dżungli była zbyt zbliżona. Sic!

Podsumowując: mimo, iż Palenque nie jest największym miastem Majów i daleko mu do ogromu Tikal, to zdecydowanie skradło nasze serca różnorodnością doznań. Rozciągający się wokół Park Narodowy Palenque jest wpisany na listę UNESCO. 

Trochę z żalem opuszczamy Palenque, a przed nami jeszcze długa droga do końca wyprawy. Tym razem udamy się do Campeche, aby poznać pełną przygód i niebezpieczeństw historię hiszpańskich konkwistadorów i pewnego pirata.

Śladami cywilizacji Majów. Część IV. Palenque, czyli sensacje wokół pewnego grobowca

 

Panorama Palenque

Podróż tropami Majów zaczęliśmy od Meksyku. Pamiętacie Tulum? Następnie podziwialiśmy  Lamanai w Belize i Tikal w Gwatemali. Dziś zataczamy koło i wracamy do Meksyku, aby zwiedzić kolejne stanowisko archeologiczne. Palenque, bo o nim właśnie mowa, to miasto opuszczone przez Majów z nieznanych powodów w X w. Ponownie odkryto je dopiero w XVIII w. Ten wiek w Europie, a także w powstających właśnie Stanach Zjednoczonych,  to czasy oświecenia, czasy rozumu, pierwszej encyklopedii, pierwszego lotu balonem…. Czasy Benjamina Franklina, Woltera, Jakuba Rousseau….Czasy zainteresowania antykiem i grecko–rzymskimi korzeniami naszej cywilizacji. Czasy wielkiego fermentu umysłowego oraz chęci badania i odkrywania także zasypanej piaskami czasu  historii. Można stwierdzić, że w XVIII wieku zaczął się boom wykopaliskowy i fascynacja dawną historią. Im dawniejszą i bardziej egzotyczną, tym lepiej.

Spory wpływ na to zjawisko miał pewien Korsykanin-Napoleona Bonaparte. Jeszcze jako zwykły generał, udając się na podbój Egiptu, zabrał ze sobą rysowników i historyków, aby odkryć tajemnice egipskich piramid, Sfinksa i mumii. W konsekwencji tej wyprawy zostały odczytane egipskie hieroglify. W tym samym czasie odkopano we Włoszech zasypane popiołem wulkanicznym Herkulanum i Pompeje. Oglądanie Pompei zrobiło na mnie tak ogromne wrażenie, że być może pokuszę się o opis tego niesamowitego miejsca.

Pod tą piramidą odnaleziono grób najważniejszego króla Palenque-Pakala Wielkiego,
bohatera dzisiejszego artykułu

Oświeceniowe elity fascynują się  tajemnicami historii. Bogaci sponsorzy zatrudniają badaczy do przeszukiwania ruin, aby oryginalne zabytki  nadawały splendoru ich posiadłościom. Moda na artefakty staje się faktem.

Eksploruje się historycznie nie tylko Europę i północną Afrykę, ale zainteresowanie budzą także obie Ameryki. Nie dziwmy się więc, że i Palenque przywrócono do życia w tym samym czasie. Prace wykopaliskowe trwały tam cały XIX wiek. Nieprzyjazna badaczom dzika dżungla bardzo długo nie pozwalała wydrzeć swoich tajemnic.

Fragment wydartego dżungli pałacu Pakala Wielkiego

Ostatecznie odsłonięto kilka budowli, ale największe zainteresowanie  wzbudziła Świątynia Inskrypcji stojąca na szczycie kilkostopniowej piramidy schodkowej. Do świątyni, jak widać poniżej, prowadzą strome schody. Współczesna nazwa tej świątyni, najwyższej i największej w Palenque, pochodzi od 620 hieroglifów wykutych po obu stronach wejścia. Nie, nie zrobiłam błędu. Nazwa hieroglif, kojarząca się z Egiptem, jest także używana w stosunku do innych rodzajów pisma piktograficznego, używanego m.in. przez Majów.

Świątynia Inskrypcji, a zaraz za nią dzika dżungla

Całość budowli liczy 21 metrów wysokości. Mimo, że piramida jest znacznie mniejsza od tych znanych nam z Egiptu ( piramida Cheopsa ma 146 m wysokości), robi spore wrażenie. Może poprzez otaczającą ją dżunglę i naszą wyobraźnię, podsuwającą obrazy wspinających się po schodach kapłanów i tajemnic ukrytych w jej wnętrzu. Może w naszej podświadomości funkcjonują kadry z filmu "Indiana Jones i Królestwo Kryształowej Czaszki", którego akcja rozgrywa się częściowo na tym obszarze? Niestety słynna scena ucieczki Indiany przed ogromną kulą dotyczy już innego filmu i innej cywilizacji-bohater wykrada posążek nie majańskiej, ale inkaskiej kultury.

Świątynia Inskrypcji, a koło niej stragany z pamiątkami

Tajemnic i nie do końca wyjaśnionych zagadek jest w Palenque sporo. Największego, sensacyjnego odkrycia związanego z tym miejsce dokonano dopiero w wieku XX. Odkryto grób najpotężniejszego władcy Palenque-Pakala Wielkiego(K’inich Janaab’ Pakala).Władca ten żył w VII wieku i panował 68 lat. Nie jest to światowy rekord, np. Ludwik XIV, Król Słońce rządził Francją na przełomie XVII i XVIII wieku ponad 72 lata. Pakal urodził się w 603 r. i objął tron w wieku 12 lat i okazał się najpotężniejszym władcą miasta określonego dziś jako Palenque. W czasie swojego bardzo długiego panowania doprowadził Palenque do wielkiej potęgi militarnej i ekonomicznej.  

Czy wiemy jak wyglądał ten człowiek? Tak, trochę wiemy. Zachowane kamienne reliefy ukazują portret władcy, choć nie wiemy w jakim okresie życia. Chyba w sile wieku, choć Pakal dożył aż osiemdziesiątki. W ówczesnych czasach  to wyjątkowy wiek, bo średnia długość życia ludzi była wtedy dużo niższa niż teraz i wynosiła około 35 lat.

Wizerunek władcy Pakala Wielkiego

 Grób Pakala odkryto przypadkowo. Otóż w latach czterdziestych ubiegłego wieku rozpoczął w Palenque  wykopaliska pewien zafascynowany majańskimi tajemnicami meksykański archeolog Albert Ruz Lhuillier. Badając Świątynię Inskrypcji  trafił na  tajemniczą płytę, a pod nią na wejście do komory grobowej, którą odkopywano prawie cztery lata, ponieważ zasypana był ogromną ilością piasku i kamieni. W roku 1952, kiedy wreszcie zakończono żmudne usuwanie gruzu, czekała na niego nagroda, o której marzy każdy archeolog–wielkie odkrycie, którym przechodzi się do historii. Tajemnicze przejście schodziło bowiem poniżej poziomu piramidy, gdzie kryła się niewidziana przez nikogo od prawie tysiąca trzystu lat, nietknięta rękami rabusiów krypta grobowa z sarkofagiem samego Pakala Wielkiego–władcy Palenque! Jego twarz była zakryta cenną jadeitową maską złożoną z 200 kawałków. Znaleziono mnóstwo artefaktów, a także 6 szkieletów ludzkich. Prawdopodobnie ofiar zabitych podczas uroczystości pogrzebowych.

Odkrycie było spektakularne! Można je porównać z najsłynniejszym w historii archeologii odkryciem z 1922 roku, kiedy to odnaleziono  grobowiec faraona Tutenchamona w Dolinie Królów w Egipcie. Wiedziony niesamowitą pasją i intuicją archeolog Howard Carter dokonał tam sensacyjnego odkrycia nienaruszonego,  nieobrabowanego i  nieotwieranego od ponad trzech tysięcy lat  grobu. Ogrom przedmiotów znalezionych w kilku komorach grobowych Tutenchamona wprawia w zdumienie. Artefakty znalezione w grobowcu tego młodego i nieistotnego dla historii Egiptu władcy zajmują dziś wiele pomieszczeń w kairskim muzeum. A jego złota maska jest jedną z ikon starożytnego Egiptu.

A jadeitowa maska Pakala? Też jest słynna. Jej imitacje można kupić w wielu miejscach meksykańskiego stanu Chiapas i jest jedną z ważniejszych pamiątek z tego obszaru.

Słynna jadeitowa maska pośmiertna Pakala wielkiego w Narodowym Muzeum Antropologii i Historii Meksyku

Ale to wcale nie koniec sensacji. W krypcie natrafiono na płytę nagrobną Pakala Wielkiego z bardzo oryginalnym i pobudzającym wyobraźnię reliefem. Przedstawia on  pochowanego władcę, wokół którego znajdują się dziwne zdobienia. Do dziś na każdym straganie w Palenque można kupić najrozmaitsze kopie, od papierowych do malowanych lub wytłaczanych w skórze, pocztówki czy koszulki z odwzorowaniem tej płyty nagrobnej.  

Kalendarze Majów i płyta nagrobna Pakala to najczęstszy motyw pamiątek z tego obszaru

Co w niej takiego niesamowitego? Otóż dla zwolenników teorii Ericha von Dänikena stała się ona jednym z dowodów na kontakty Majów z kosmitami. Przypomnijmy główne założenia teorii Dänikena. Otóż  ten szwajcarski pisarz i publicysta uważa, że Ziemię wielokrotnie odwiedzali przybysze z kosmosu, traktowani przez dawne cywilizacje jako bogowie. Jego zdaniem zostawili oni na Ziemi mnóstwo śladów. Pomagali ludziom tworzyć monumentalne budowle nie osiągalną przez naszą cywilizację techniką. Przykłady?  Stonehenge, piramidy w Egipcie, płaskowyż Nasca, budowle  Majów i Azteków…Uważa, że nasi przodkowie wielokrotnie korzystali z wiedzy pozaziemskich cywilizacji. Ideę tę nazywamy paleoastronautyką. Istoty pozaziemskie miały zgodnie z nią odwiedzać ziemię, kontaktować się z ludźmi i wpłynąć tym samym na rozwój ludzkiej kultury, technologii czy religii.

Świat naukowy krytykuje teorię Dänikena obalając ją w licznych publikacjach. Wielu nazywa jego poglądy pogardliwie pseudonaukowymi i nie traktuje ich poważnie. Nie przeszkadza to jednak fanom i zwolennikom jego teorii zaciekle jej bronić i emocjonować się kolejnymi „śladami” bytności gości z kosmosu. Ufologiczne teorie spiskowe mają zaskakująco  wielu zwolenników. Nie tylko wśród kinomanów śledzących losy Muldera i Scully w "Archiwum X".

Co przedstawia  płyta, która pobudziła Dänikena do powiązanie Majów z wizytą kosmitów? Wg Dänikena przedstawia ona Pakala Wielkiego siedzącego wewnątrz  statku kosmicznego, w kostiumie  przypominającym skafander astronauty.  Pakal miałby siedzieć u sterów  skomplikowanego pojazdu i pilotować go. W 1968 roku  Dänikena  zwrócił uwagę na podobieństwo pokrywy grobowca Pakala z obrazami astronautów wewnątrz statku kosmicznego. Dla zwolenników paleoastronautyki jest to kolejny dowód potwierdzający ich teorię.

Niektórzy zaczęli nazywać Pakala „astronautą z Palenque”.

Wytłaczany na skórze wizerunek Pakala z jego płyty nagrobnej-jedna z inspiracji ufologicznych teorii spiskowych

A jak ten wizerunek interpretuje nauka? Spójrzmy na relief w pionie.

Sprzedający eksponuje wizerunek płyty nagrobnej Pakala 

 W tej wersji płyty nagrobnej wyraźnie widać wszelkie detale

Pakal ukazany w pozycji półleżącej na czaszce, która symbolizuje demona ziemi. Wyrastające z jego boków wypustki to granice majańskich zaświatów-Xibalby. Na górze znajduje się słoneczny ptak quetzal w masce boga deszczu. Możemy stwierdzić, że jest to alegoria życia po śmierci z oczywistą dla znawców kultury Majów symboliką.

Magia prysła. Szkoda? A może niekoniecznie. Majowie mieli tak szeroką wiedzę na temat kosmosu, a ich zainteresowanie czasem i budowanie niesamowicie dokładnych kalendarzy było wręcz obsesyjne. Ich świat rytuałów za życia i po śmierci był oparty na znajomości ciał niebieskich i fascynacji czasem. Skąd to zainteresowanie? Skąd taka wiedza? Może w teoriach paleoastronautycznych jest jednak jakieś ziarno prawdy?

To nie koniec interesujących  informacji o Palenque. Poświęcę temu miejscu jeszcze jeden artykuł. Bo warto, wszakże to stanowisko archeologiczne wpisano na listę światowego dziedzictwa UNESCO. To tylko potwierdza wielkość tego miejsca.

Ale jak się przekonacie Palenque to nie tylko ruiny, ale i ludzie, roślinność i my turyści czasami szukający ochłody w cieniu wielkiego liścia.

Alokazja olbrzymia -Palenque ( Meksyk, stan Chiapas)